Prof. Dr. Aziz SANCAR | Mardin

 

  Prof. Dr. Aziz Sancar, Türkiye Cumhuriyeti’nin yetiştirdiği kıymetli ilim adamlarından, moleküler biyoloji sahasında dünya çapında şöhret kazanmış bir âlimdir. 8 Eylül 1946 tarihinde Mardin’in Savur ilçesine bağlı Gercüş köyünde dünyaya gelmiştir. DNA tamir mekanizmaları üzerine yaptığı çığır açıcı araştırmalarla 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü Layhacı Tomas Lindahl ve Paul Modrich ile paylaşmıştır. Akademik kariyeri boyunca DNA’nın UV ışınları neticesinde hasar görmesi ve bu hasarın nasıl onarıldığı meselelerini aydınlatmış, bilhassa “nükleotid eksizyon tamiri” (nucleotide excision repair) mekanizmasını keşif ve izah etmede öncü rol oynamıştır. Resmî ve akademik kaynaklara nazaran, çalışmalarının temelinde titiz laboratuvar araştırmaları ve disiplinli bir ilim anlayışı yatmaktadır.

Ailesi, mütevazı bir Anadolu ailesidir. Babası çiftçilikle iştigal eden bir ziraat erbabı, annesi ise ev hanımıdır. Sekiz kardeşin ortancası olarak büyümüş, aile çevresinde çalışkanlık ve tahsil sevgisiyle temayüz etmiştir. Erken yaşlardan itibaren ilme karşı derin bir alâka duymuş, ailesinin desteğiyle tahsil hayatına adım atmıştır. Bu sade aile muhiti, onun ilim yolunda gösterdiği azim ve sebatı besleyen en mühim amillerden biri olmuştur.Tahsil hayatı Mardin’de başlamış, ilk ve orta mektepleri burada ikmal ettikten sonra İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi’ne girmiştir. 1969 senesinde tıp doktoru unvanını almıştır. Fakat klinik hekimliği yerine temel ilimlere yönelmiş, 1971’de Amerika Birleşik Devletleri’ne giderek Texas Üniversitesi’nde moleküler biyoloji dalında doktora çalışmalarına başlamıştır. 1977’de doktorasını tamamlamış, DNA tamir mekanizmaları üzerine yoğunlaşmıştır. 1982 senesinde Kuzey Carolina Üniversitesi’nde (University of North Carolina at Chapel Hill) öğretim üyeliğine atanmış, burada uzun yıllar araştırmalarını sürdürmüştür.

İlmî çalışmaları kronolojik sırayla ele alındığında, 1970’li yıllarda fotoliyaz enzimi üzerine odaklandığı görülür. Bu enzim, UV ışınlarının sebep olduğu DNA hasarını doğrudan onaran bir mekanizmadır. 1980’li ve 1990’lı yıllarda “nükleotid eksizyon tamiri” sistemini insan hücrelerinde detaylı biçimde incelemiş, hasar tanıma, kesme, sentez ve ligasyon safhalarını aydınlatmıştır. 2000’li yıllarda biyokimyasal ve yapısal biyoloji teknikleriyle bu mekanizmanın atomik seviyesini modellemiştir. Eserleri arasında “Aziz Sancar Laboratuvarı”nın yayımladığı yüzlerce hakemli makale bulunur; bunlar Science, Nature, Cell gibi prestijli mecmualarda yer almıştır. 2015 Nobel Ödülü, DNA’nın onarım mekanizmalarına getirdiği açıklık dolayısıyla tevcih olunmuştur.

Akademik unvanları arasında North Carolina Üniversitesi’nde Sarah Graham Kenan Profesörlüğü ve Türk Bilimler Akademisi üyeliği zikredilmelidir. Türkiye’de de Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu üyeliği yapmış, genç ilim adamlarını teşvik için çeşitli faaliyetlerde bulunmuştur. Araştırmaları kanser tedavisinden yaşlanmaya, genetik hastalıklardan biyoteknolojiye kadar geniş bir tesir sahası yaratmıştır. Nesnel bir nazarla bakıldığında, Aziz Sancar, Türk ilim adamlarının dünya çapında rekabet edebileceğinin en bariz misallerinden biridir.Kişiliği itibariyle mütevazı, çalışkan ve vatanperverdir. Ödülünü aldıktan sonra Türkiye’de ilim ve eğitim müesseselerine katkılarını artırmış, Aziz Sancar Bilim Merkezi gibi teşebbüslere ön ayak olmuştur. Eserleri, ilmî literatürde hâlâ müracaat kaynağı olarak kullanılmakta, genç nesillere ilham vermektedir. DNA tamir sahasındaki keşifleri, modern biyolojinin temel taşlarından biri haline gelmiştir.Hayatı ve çalışmaları, Anadolu’dan çıkan bir ilim adamının, disiplin, sabır ve zekâ ile nasıl evrensel muvaffakiyetlere erişebileceğini gösteren güzel bir misaldir. Prof. Dr. Aziz Sancar, Türk ilim tarihine altın harflerle yazılmış bir isim olarak ebediyete intikal edecektir.

BAZI MÜHİM ÖDÜLLERİ:

 1995 senesinde Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Bilimler Akademisi üyeliği,

2005 senesinde Türkiye Bilimler Akademisi (TÜBA) üyeliği,

2006 senesinde Vehbi Koç Ödülü,

2007 senesinde Amerika Kimya Cemiyeti’nden H. A. Sober Ödülü,

2014 senesinde ABD Ulusal Tıp Enstitüsü’nden (NIH) Merit Ödülü,

2015 Nobel Ödüllü,

2016 senesinde Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü,

2023 TÜRKSOY - Türk Dünyası Kültür Elçisi ünvanı,

ve çeşitli üniversitelerden fahri doktora unvanları ile ilmî cemiyetler tarafından verilen madalyalar.

KAYNAKÇA:

• Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Millî Eğitim Bakanlığı resmî biyografik kayıtları ve ödül dokümanları

• North Carolina Üniversitesi (University of North Carolina at Chapel Hill), Akademik Personel ve Araştırma Yayınları Arşivi

 • Türk Bilimler Akademisi (TÜBA) Üye Profilleri ve Bilim Ödülleri Kayıtları

 • Nobel Vakfı Resmî Arşivi, 2015 Kimya Ödülü Bilimsel Arka Plan Raporu

 • https://biyokimya.igdir.edu.tr/blog/haberler-biyokimya-igdir-edu-tr-1096/aziz-sancar-kimdir-nobel-odulu-alan-turk-2482

•https://uskudar.edu.tr/aziz-sancar

Hazırlayan: Muhammet Baran ASLAN (Baranî)